Zamówienia publiczne sektora obronnego – jakie obowiązują w nich zasady?

Sektor obronny jest szczególnym działem gospodarki, podlegającym nadzorowi państwa, który obejmuje zarówno przemysł zbrojeniowy związany stricte z produkcją sprzętu wojskowego, uzbrojenia, zaawansowanych technologii wojskowych, jak również podmioty świadczące specjalistyczne usługi związane z obronnością  i bezpieczeństwem państwa oraz instytucje naukowo-badawcze.

W czasach konfliktów zbrojnych, zagrożeń terrorystycznych, dynamicznej sytuacji międzynarodowej,  a w szczególności w kontekście prowadzonej wojny za naszą wschodnią granicą i napiętych stosunków z niektórymi wschodnimi sąsiadami, zachodzi potrzeba podejmowania zdecydowanych działań i kluczowych decyzji, w celu wzmocnienia gotowości obronnej państwa i zapewnienia bezpieczeństwa.  

Czym są zamówienia w sektorze obronnym?

Zamówienia w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa stanowią ich szczególny rodzaj, gdzie zastosowanie mają przepisy krajowej Ustawy z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (dalej jako: „ustawa Pzp”), regulacje zawarte w dyrektywach UE w sprawie zamówień obronnych (Dyrektywa 2009/43/WE, Dyrektywa 2009/81/WE),  standardy wojskowe określone w rygorystycznych normach jakościowych i standaryzacyjnych NATO-AQAP, porozumienia standaryzacyjne STANAG-NATO dedykowane dla sektora obronnego oraz akty wykonawcze Ministerstwa Obrony Narodowej ujęte w ramy decyzji, instrukcji, rozkazów, regulaminów precyzujących zasady i tryb udzielenia zamówień w resorcie obrony narodowej.

Według przepisów powyżej przywołanej ustawy  Pzp wynika, że zamówienia te udzielane są przez zamawiającego publicznego lub zamawiającego sektorowego. Przedmiotem zamówień są:

• dostawy sprzętu wojskowego, w tym wszelkich jego części, komponentów, podzespołów lub jego oprogramowania;
• roboty budowlane;
• dostawy i usługi związane z zabezpieczeniem obiektów będących w dyspozycji podmiotów realizujących zamówienia w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa lub związane ze sprzętem, o których mowa powyżej i wszystkich jego części, komponentów i podzespołów związanych z cyklem życia tego produktu lub usługi;
• roboty budowlane i usługi przeznaczone wyłącznie do celów wojskowych;
• newralgiczne roboty budowlane lub newralgiczne usługi.

Ważne jest to, że zgodnie z ustawą Pzp udzielanie zamówień w tej dziedzinie ma miejsce tylko wtedy, gdy ich wartość przekracza progi unijne, tj.  aktualnie  443 000  euro dla dostaw i usług oraz 5 538 000 euro dla robót budowlanych.

Z uwagi na swoistą specyfikę zamówienia te charakteryzują się:  

• specjalnym trybem postępowania;
• tym, że o zakwalifikowaniu ich jako obronne decyduje przedmiot zamówienia;
• spełnieniem wymogów związanych z zapewnieniem ochrony informacji niejawnych;
• zapewnieniem bezpieczeństwa i ciągłości dostaw;
• długoterminowym planowaniem i charakterem realizowanych zamówień;
• możliwością wyłączenia zasady jawności ze względu na bezpieczeństwo państwa i stosowania różnych form komunikacji.   

W kontekście powyższego warto dodać, że Komisja Europejska podejmuje intensywne prace związane z nowelizacją obowiązujących dyrektyw dla sektora obronnego obejmujących transfer produktów i zamówień w sektorze obronnym w ramach pakietu  „Omnibus”.  Działania te mają na celu  uproszczenie i ujednolicenie procedur przeznaczonych dla przemysłu obronnego  oraz  przyspieszenie procedur związanych z dostawą sprzętu wojskowego, co w konsekwencji ma przyczynić się nie tylko do zapewnienia  sprawnej  koordynacji działań,  ale przede wszystkim  do wzmocnienia gotowości obronnej Europy. 

Z czym wiąże się realizacja zamówień w sektorze obronnym?

Sektor obronny stanowi wymagający segment gospodarki, który wymaga od dostawców spełnienia surowych kryteriów formalnych, wykazania się branżowymi, często niszowymi kompetencjami technologicznymi, a także umiejętnością elastycznego  dostosowania się do dynamicznie zmieniającego się otoczenia.

Realizacja zamówień w sektorze obronnym to proces bardzo złożony, uregulowany szeregiem wymagań  prawnych, gdzie kluczowym czynnikiem determinującym specyficzny jego charakter jest zapewnienie bezpieczeństwa państwa oraz jego gotowości obronnej. Proces ten wiąże się z koniecznością posiadania przez wykonawcę odpowiednich zezwoleń,  certyfikatów czy koncesji.  Przykładowo – na usługi związane z wytwarzaniem lub obrotem produktami o przeznaczeniu wojskowym wymagane jest uzyskanie przez wykonawcę koncesji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych  i Administracji.  Procedury związane z tego rodzaju zamówieniami muszą też zapewnić przejrzystość i równość wobec wykonawców w taki sposób, aby nie naruszać zasad uczciwej konkurencji.

Kolejnym aspektem formalnym jest spełnienie przez wykonawcę rygorystycznych norm jakościowych  i standaryzacyjnych NATO-AQAP oraz STANAG-NATO, w których przedmiot zamówienia opisuje się z uwzględnieniem odrębnych przepisów, w tym związanych z bezpieczeństwem produktu oraz międzynarodowych porozumień normalizacyjnych. Niezwykle istotnym elementem jest zapewnienie przez wykonawcę  ciągłości  i bezpieczeństwa dostaw sprzętu wojskowego oraz zarządzenie logistyką i ryzykiem dostaw. Z uwagi na obserwowaną dynamikę otoczenia, w szczególności szybki postęp technologiczny, sektor obronny wymaga również od wykonawcy dostarczania aktualnych technologii i rozwiązań.

Warto podkreślić, że umowy dla sektora obronnego często oznaczają długoterminowe kontrakty o znacznej wartości. Stąd ich realizacja wymaga dokładnego planowania, zapewniającego gwarancję finansowania. W szczególnych przypadkach – np. w trybie negocjacji bez ogłoszenia  lub z wolnej ręki – istnieje możliwość udzielenia wykonawcy przez zamawiającego zaliczki.

Postępowania te wiążą się  często  z  dostępem  do informacji niejawnych, co oznacza konieczność  spełnienia rygorystycznych  wymagań przez wykonawcę  w zakresie ochrony informacji niejawnych. Zostanie to szczegółowo opisane w dalszej części artykułu.

Za realizację zadań obejmujących prowadzenie postępowań – w tym zawieranie umów,  prowadzenie dialogu z zagranicznymi inwestorami, negocjowanie umów offsetowych, koordynowanie projektów badawczo-rozwojowych oraz sprawowanie całościowego nadzoru nad procesem zamówień dla sektora obronnego – jest odpowiedzialna Agencja Uzbrojenia. Natomiast Ministerstwo Obrony Narodowej jest organem centralnym państwa, który odpowiada za kształtowanie polityki obronnej państwa oraz za modernizację Sił Zbrojnych RP.

Czy występują zamówienia z wyłączeniem stosowania przepisów ustawy Prawo zamówień publicznych?

Odpowiedź na to pytanie jest twierdząca. Dotyczy to sytuacji, w których zamawiający realizuje zamówienia dotyczące ochrony podstawowych interesów bezpieczeństwa państwa, w przypadku których nie ma zastosowania ustawa PzP oraz konieczność wzięcia udziału w standardowych procedurach przetargowych. Zgodnie z art. 36 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej każde państwo członkowskie może podejmować środki, jakie uważa za konieczne, w celu ochrony podstawowych interesów jego bezpieczeństwa, a które odnoszą się do produkcji lub handlu bronią, amunicją lub materiałami wojennymi. Procedura ta wiąże się z tym, że zamawiający przygotowuje i przeprowadza postępowanie uwzględniając wymagania dotyczące ochrony podstawowego interesu bezpieczeństwa państwa, będące podstawą oceny, o której mowa w aktach prawnych  Ministerstwa Obrony Narodowej.

Ponadto pewne kategorie zamówień zostały również wyłączone spod stosowania przepisów ustawy Pzp (art. 13). Chodzi mianowicie o:

• zamówienia na podstawie umów międzynarodowych z państwami niebędącymi członkami Unii Europejskiej;
• zamówienia na podstawie umów związanych ze stacjonowaniem wojsk;
• zamówienia udzielane do celów działalności wywiadowczej lub kontrwywiadowczej;
• zamówienia udzielane w ramach programów współpracy opartych na  badaniach  i rozwoju z innym państwem członkowskim Unii Europejskiej.

W jakich trybach udzielane są zamówienia w sektorze obronnym?

Zgodnie z zapisami ustawy Pzp zamawiający może udzielić zamówienia w dziedzinach obronności  i bezpieczeństwa w trybie:

• przetargu ograniczonego,
• negocjacji z ogłoszeniem,
• dialogu konkurencyjnego,
• negocjacji bez ogłoszenia lub
• zamówienia z wolnej ręki w przypadkach określonych w rozdziale trzecim powyżej przywołanej ustawy.

Poszczególne tryby charakteryzuje odrębna procedura.

Przetarg ograniczony (art. 411 ustawy Pzp) – stanowi on jeden z podstawowych trybów, w którym zamawiający może określić swoje wymagania, dokładnie je precyzując i ograniczając tym samym udział wielu oferentów.  Przetarg ten charakteryzuje się tym, że nie ma tu negocjacji ofert. Procedura w trybie przedmiotowego przetargu jest dwustopniowa. W pierwszej kolejności oferenci składają wnioski  o dopuszczenie do udziału, po czym następuje ich wstępna kwalifikacja. Następnie zakwalifikowani  oferenci otrzymują zaproszenie do składania ofert.         

Negocjacje z ogłoszeniem (art. 412 ustawy Pzp) – ten tryb obejmuje dwustopniowy proces, który  charakteryzuje się wstępną weryfikacją kandydatów, sprawdzając ich zdolność do należytego wykonania zamówienia poprzez posiadanie np. wymaganego doświadczenia w danej branży, posiadanych zasobów, niezbędnych certyfikatów czy uprawnień. W dalszej kolejności  trwają negocjacje  z oferentami, w celu wyłonienia najkorzystniejszej propozycji, po czym składane są oferty ostateczne.

Dialog konkurencyjny (art. 413 ustawy Pzp) – ten tryb jest stosowany wtedy, kiedy ze względu na szczególnie złożony charakter zamówienia nie jest możliwe udzielenie zamówienia w trybie przetargu ograniczonego lub negocjacji z ogłoszeniem. Proces ten zwykle dotyczy realizacji złożonych  i innowacyjnych projektów, kiedy zachodzi konieczność podjęcia rozmów z oferentami, celem opracowania i zdefiniowania optymalnego rozwiązania przed zaproszeniem do składania ofert ostatecznych. W tym przypadku cena nie jest jedynym kryterium wyboru najkorzystniejszej oferty.

Negocjacje bez ogłoszenia (art. 414 ustawy Pzp) – ten tryb jest stosowany w szczególnych przypadkach, o których mowa w art. 414 ustawy Pzp.  Przedmiotem zamówienia mogą być produkty wytwarzane jedynie do celów prac badawczych i rozwojowych, z wyjątkiem produkcji seryjnej mającej na celu osiągnięcie zysku lub pokrycie poniesionych kosztów badań lub rozwoju, pilnej potrzeby udzielenia zamówienia wynikającej z sytuacji kryzysowej czy ze względu na pilną potrzebę udzielenia zamówienia niewynikającą z przyczyn leżących po stronie zamawiającego, której wcześniej nie można było przewidzieć.

Zamówienia z wolnej ręki (art. 415 ustawy Pzp) – specjalna procedura stosowana jedynie w wyjątkowych sytuacjach, w których konieczne jest natychmiastowe wykonanie zamówienia.  Tryb ten polega na tym, że zamawiający udziela zamówienia po negocjacjach tyko z jednym wykonawcą. Zamówienia w tym trybie są obarczone surowymi wymaganiami i zgodnie z ustawą Pzp mogą obejmować pilne potrzeby operacyjne, sytuacje kryzysowe, natychmiastową konieczność wykonania zamówienia.

Jak należy definiować informacje niejawne?

Definicja informacji niejawnych znajduje się w art. 5 Ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1209, zwana dalej: „ustawą Oin”). Zgodnie z  jej brzmieniem, informacja niejawna to każda informacja, której nieuprawnione ujawnienie spowodowałoby lub mogłoby spowodować szkodę dla Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od formy i sposobu jej wyrażenia. Zasadniczą różnicą pomiędzy klauzulami tajności jest rozmiar potencjalnej szkody wyrządzonej dla Rzeczypospolitej Polskiej. System klasyfikacji informacji niejawnych oparty jest więc o konieczność spełnienia ustawowych przesłanek dla danej klauzuli tajności. Oznacza to, że o tym czy dana informacja jest niejawna, decyduje jej treść, a nie np. szata graficzna dokumentu niejawnego.  

Według polskiego porządku prawnego wyróżniamy cztery klauzule tajności, począwszy od najwyższej z nich, mając na względzie wagę  tych informacji. 

• „Ściśle tajne” (symbol „00”) – informacja, której nieuprawnione ujawnienie spowodowuje wyjątkowo poważną szkodę dla Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że zagrozi niepodległości, suwerenności, integralności terytorialnej, porządkowi konstytucyjnemu państwa lub jego bezpieczeństwa wewnętrznego i międzynarodowego, osłabi gotowość obronną państwa.
• „Tajne” (symbol „0”) – informacja, której nieuprawnione ujawnienie spowoduje poważną szkodę dla państwa przez to, że uniemożliwi realizację zadań związanych z ochroną suwerenności lub porządku konstytucyjnego, pogorszy stosunki z innymi państwami, zakłóci przygotowania obronne państwa lub funkcjonowania Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, w istotny sposób zakłóci funkcjonowania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, przyniesie stratę znacznych rozmiarów w interesach ekonomicznych Rzeczypospolitej Polskiej.
• „Poufne” (symbol „Pf”) – informacja, której nieuprawnione ujawnienie spowoduje szkodę dla Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że utrudni prowadzenie bieżącej polityki zagranicznej państwa lub utrudni realizację przedsięwzięć obronnych lub negatywnie wpłynie na zdolność bojową Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej zakłóci porządek publiczny lub zagrozi bezpieczeństwu obywateli, utrudni wykonywanie zadań służbom lub instytucjom odpowiedzialnym za ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa obywateli lub ściganie sprawców przestępstw i przestępstw skarbowych oraz organom wymiaru sprawiedliwości.
• „Zastrzeżone” (symbol „Z”) – informacja, której nie nadano wyższej klauzuli, a której nieuprawnione ujawnienie może mieć szkodliwy wpływ na wykonywanie przez organy władzy publicznej lub inne jednostki organizacyjne zadań  w zakresie obrony narodowej, polityki zagranicznej, bezpieczeństwa publicznego, przestrzegania praw i wolności obywateli, wymiaru sprawiedliwości  albo interesów ekonomicznych  Rzeczypospolitej Polskiej.

Jakie wymagania musi  spełnić wykonawca przy zamówieniach dla sektora obronnego związanych z dostępem do informacji niejawnych?  

Kwestie dotyczące bezpieczeństwa przemysłowego, czyli zasady ubiegania się przedsiębiorców dostęp do informacji niejawnych, zostały określone w rozdziale 9 ustawy Oin. Zgodnie z jej art. 54 ust. 1, warunkiem dostępu przedsiębiorcy do informacji niejawnych w związku z wykonywaniem umów albo zadań wynikających z przepisów prawa, jest zdolność do ochrony informacji niejawnych. Dokumentem, który to potwierdza dla klauzuli „poufne” i wyższych, jest świadectwo bezpieczeństwa przemysłowego, wydawane przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego albo Służbę Kontrwywiadu Wojskowego po przeprowadzonym i pozytywnie zakończonym postępowaniu bezpieczeństwa przemysłowego.

Ustawodawca  wprowadził  trzy stopnie zdolności  do ochrony informacji niejawnych. Zgodnie z art. 55 ustawy, w zależności od stopnia zdolności do ochrony informacji niejawnych oznaczonych jako „poufne” lub wyższej, wydaje się odpowiednio świadectwo:

1) świadectwo pierwszego stopnia – potwierdzające pełną zdolność przedsiębiorcy do ochrony tych informacji;

2) świadectwo drugiego stopnia – potwierdzające zdolność przedsiębiorcy do ochrony tych informacji, z wyłączeniem możliwości przetwarzania ich we własnych systemach teleinformatycznych;

3) świadectwo trzeciego stopnia – potwierdzające zdolność przedsiębiorcy do ochrony tych informacji, z wyłączeniem możliwości przetwarzania ich w wykorzystywanych przez niego obiektach.

Procedura uzyskania świadectwa bezpieczeństwa przemysłowego jest sformalizowanym i długotrwałym  procesem, w ramach którego służby (ABW lub SKW) dokonują szczegółowej weryfikacji  danej jednostki organizacyjnej, a także osób funkcyjnych znajdujących się w jej strukturach (np. postępowanie sprawdzające  będzie prowadzone wobec kierownika jednostki organizacyjnej, pełnomocnika ds. ochrony informacji niejawnych, a także wobec inspektora bezpieczeństwa teleinformatycznego czy administratora systemu – w zależności od przesłanek ustawowych wskazanych dla danego stopnia świadectwa i klauzuli tajności).

Zgodnie z przepisami ustawy przedsiębiorca zobowiązany jest do złożenia stosownego wniosku do ABW lub SKW ze wskazaniem:

a) nazwy i adresu siedziby podmiotu, stopnia zdolności (np. TRZECI) oraz klauzuli tajności (np. POUFNE) w przypadku dostępu do polskich informacji o tej klauzuli,

lub

b) jeśli, ubiega się o dostęp do informacji niejawnych międzynarodowych, nazwy i adresu siedziby podmiotu, stopnia zdolności, klauzuli tajności oraz nazwy organizacji międzynarodowej np. NATO Confidential, Confidential UE/EU Confidential.

Jeśli przedsiębiorca zamierza przetwarzać zarówno informacje niejawne krajowe, jak i międzynarodowe do klauzuli „poufne”, to wskazuje stopień zdolności (np. TRZECI), klauzulę tajności zarówno do informacji krajowych jak i międzynarodowych (np. POUFNE, NATO Confidential, Confidentiel UE/EU Confidential)

Przedsiębiorca przy składaniu wniosków o przeprowadzenie postępowania bezpieczeństwa przemysłowego z dostępem do informacji niejawnych międzynarodowych powinien wziąć pod uwagę nazwy odpowiedników klauzul tajności adekwatne dla danej organizacji międzynarodowej. (Patrz. Tabela nr 1.) 

Tabela nr 1. Klauzule tajności organizacji międzynarodowych.

Źródło: opracowanie własne na podstawie https://bip.abw.gov.pl/informacje-niejawne.

Warto zaznaczyć, że zgodnie z podziałem kompetencji Służba Kontrwywiadu Wojskowego jest właściwa w sprawach dotyczących jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej lub przez niego nadzorowanych, w tym Sił Zbrojnych RP, a także przedsiębiorców realizujących umowy na ich rzecz. Natomiast Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego  jest właściwa we wszystkich pozostałych przypadkach, obejmując szeroki zakres podmiotów cywilnych oraz administracji publicznej.

Do wniosku należy dołączyć wypełniony kwestionariusz bezpieczeństwa przemysłowego wraz z wypełnionymi ankietami bezpieczeństwa osobowego przez osoby mające mieć dostęp do informacji niejawnych oraz wnioski o przeprowadzenie szkolenia z zakresu ochrony informacji niejawnych.

Jeżeli przedsiębiorca dysponuje już przeszkolonym personelem z poświadczeniami bezpieczeństwa  osobowego (np. pełnomocnika ds. ochrony informacji niejawnych), to do wniosku – oprócz kwestionariusza bezpieczeństwa przemysłowego – załącza ważne poświadczenia bezpieczeństwa osób funkcyjnych, które odpowiadają klauzuli dostępu, o którą ubiega się przedsiębiorca oraz aktualne zaświadczenia o szkoleniu z zakresu ochrony informacji niejawnych.

Co jest istotne, przedsiębiorca składający wniosek do ABW lub SKW, w celu rozpoczęcia wymaganej procedury, powinien mieć świadomość, że jeśli oprócz krajowych będzie realizował również umowy z dostępem do informacji niejawnych międzynarodowych, to we wniosku wskazuje również odpowiednio dostęp do organizacji międzynarodowych: UE, NATO, ESA. Aktualny wykaz przedsiębiorców posiadających świadectwo bezpieczeństwa przemysłowego jest publicznie dostępny na stronie internetowej służb specjalnych ABW lub SKW.

Warto zwrócić uwagę, że świadectwo bezpieczeństwa przemysłowego nie dotyczy sytuacji, kiedy przedsiębiorca wykonuje działalność jednoosobowo i osobiście. Wówczas jego zdolność do ochrony informacji niejawnych potwierdza poświadczenie bezpieczeństwa osobowego upoważniające do dostępu do informacji niejawnych o klauzuli „poufne” lub wyżej wydawane przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego albo Służbę Kontrwywiadu Wojskowego po przeprowadzonym i pozytywnie zakończonym postępowaniu sprawdzającym, a także uzyskanie zaświadczenia  o odbytym szkoleniu w zakresie ochrony informacji niejawnych wydawane przez wspomniane służby.

Ustawodawca  wprowadził  trzy stopnie  zdolności  do ochrony informacji niejawnych (patrz. Tabela Nr 2). Zgodnie z art. 55 ustawy, w zależności od stopnia zdolności do ochrony informacji niejawnych oznaczonych jako „poufne” lub wyższej, wydawane jest odpowiednie odrębne świadectwo:

• świadectwo pierwszego stopnia – potwierdzające pełną zdolność przedsiębiorcy do ochrony tych informacji;
• świadectwo drugiego stopnia – potwierdzające zdolność przedsiębiorcy do ochrony tych informacji, z wyłączeniem możliwości przetwarzania ich we własnych systemach teleinformatycznych;
• świadectwo trzeciego stopnia – potwierdzające zdolność przedsiębiorcy do ochrony tych informacji, z wyłączeniem możliwości przetwarzania ich w wykorzystywanych przez niego obiektach.

Tabela nr 2. Wymagania przedsiębiorcy dla danego stopnia zdolności do ochrony informacji niejawnych

 

Źródło: opracowanie własne

Jak można zauważyć, dla  świadectwa pierwszego stopnia przedsiębiorca jest zobowiązany zorganizować  kompleksowy system ochrony informacji niejawnych, zatrudnić i wyznaczyć osoby funkcyjne. Przy świadectwie drugiego stopnia organizuje system ochrony, ale z wyłączeniem utworzenia systemu teleinformatycznego. Z kolei przy świadectwie trzeciego stopnia zapewnia wyłącznie personel z  dostępem do informacji niejawnych.

Zorganizowanie systemu ochrony informacji niejawnych obejmuje konieczność zatrudnienia pełnomocnika ds. ochrony informacji niejawnych, który  bezpośrednio podlega kierownikowi jednostki organizacyjnej i jest odpowiedzialny za przestrzeganie przepisów o ochronie informacji niejawnych. Natomiast za zorganizowanie i funkcjonowanie tego systemu odpowiada kierownik jednostki organizacyjnej. Wymagania formalne do zatrudnienia pełnomocnika oraz nałożone na niego zadania, określone zostały w art. 14 i 15  ustawy Oin.  Oprócz zatrudnienia pełnomocnika, przy świadectwie I i II stopnia należy:

1) zorganizować pomieszczenie lub obszar, w którym będą przetwarzane informacje niejawne;

2) zatrudnić, w celu zapewnienia sprawowania nadzoru nad obiegiem i ewidencją dokumentów niejawnych odpowiednio:

a) kierownika kancelarii tajnej (dla informacji niejawnych o klauzuli „tajne” i „ściśle tajne”),

lub

b) kierownika innej niż kancelarii tajna komórki organizacyjnej odpowiedzialnej za przetwarzanie informacji niejawnych (przy klauzuli „zastrzeżone” lub „poufne”),

3) opracować dokumentację bezpieczeństwa: plan ochrony informacji niejawnych, instrukcję dotyczącą sposobu i trybu przetwarzania informacji niejawnych oraz określić poziom zagrożeń dla informacji niejawnych).

Dodatkowo  przedsiębiorca, ubiegający się o I stopnień zdolności do informacji niejawnych musi również zapewnić:

a) akredytowany system teleinformatyczny;

b) wyznaczyć osoby pełniące funkcję Inspektora Bezpieczeństwa Teleinformatycznego oraz Administratora systemu;

c) opracować dokumentację bezpieczeństwa systemu stanowiącą Szczególne Wymagania Systemu oraz Procedury Bezpiecznej Eksploatacji;

d) przeprowadzić proces szacowania ryzyka.

System teleinformatyczny do klauzuli „poufne” lub wyższej jest audytowany i akredytowany przez ABW lub SKW. Akredytacja systemu jest wydawana na czas określony, nie dłuższy niż 5 lat.  Po złożeniu wymaganych dokumentów ABW lub SKW dokonuje weryfikacji informacji podanych w kwestionariuszu bezpieczeństwa przemysłowego oraz przesłanych ankiet bezpieczeństwa osobowego.

Zgodnie z ustawą Oin zakończenie prowadzonych postepowań sprawdzających osobowych powinno być zakończone  przed upływem 3 miesięcy od dnia złożenia wniosku wraz z ankietą,  a postępowanie bezpieczeństwa przemysłowego powinno być zakończone w terminie  nie dłuższym niż 6 miesięcy od dnia złożenia wymaganej dokumentacji. Postępowania prowadzone przez ABW lub SKW  są odpłatne, odrębnie za każde prowadzone postępowanie sprawdzające oraz  postępowanie bezpieczeństwa przemysłowego w zależności od stopnia zdolności  i klauzuli dostępu. Przedsiębiorca ponosi zryczałtowane koszty czynności przeprowadzanych przez ABW lub SKW, które określa Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów.

Jednak  w praktyce termin  prowadzonych postępowań może znacznie się wydłużyć, co ma często związek   z trudnością weryfikacji przez służby pewnych obszarów wymienionych w kwestionariuszu,  w szczególności w przypadku zagranicznych spółek i pojawiających się tam wątpliwości. W tym miejscu warto podkreślić, że w ochronie informacji niejawnych nie obowiązuje tzw. zasada „domniemania niewinności”, która jest znana w procesie karnym. W tym ostatnim wszelkie powstałe i niedające się usunąć wątpliwości rozstrzygane są na korzyść osoby oskarżonej. Natomiast zgodnie z art. 24 ust. 4  ustawy Oin, w razie niedających się usunąć wątpliwości, o których mowa w art. 24 ust. 2 i 3, interes ochrony informacji niejawnych ma pierwszeństwo przed innymi prawnie chronionymi interesami.

Zgodnie z  art. 64 ustawy Oin postępowanie bezpieczeństwa przemysłowego kończy się:  

• wydaniem przez ABW lub SKW świadectwa bezpieczeństwa przemysłowego;
• wydaniem przez ABW lub SKW decyzji  o odmowie wydania świadectwa (np. z powodu zatajenia danych w kwestionariuszu,  podania nieprawdziwych w nim  danych, brak możliwości ustalenia struktury kapitałowej lub jeśli nie zostały rozwiane wątpliwości powstałe w toku postępowania;
• wydaniem przez ABW lub SKW decyzji o umorzeniu postępowania (np. w przypadku  przejęcia lub likwidacji przedsiębiorcy, wycofania przez przedsiębiorcę wniosku o wydanie świadectwa, wydanie orzeczenia o zakazie prowadzenia przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej).

W przypadku pozytywnego zakończenia prowadzanego postępowania bezpieczeństwa przemysłowego oraz prowadzonych postępowań sprawdzających przez ABW lub SKW,  osobom funkcyjnym  wydawane zostają poświadczenia bezpieczeństwa osobowego, a podmiotowi – świadectwo bezpieczeństwa przemysłowego. Oznacza to, że zarówno osoby sprawdzone, jak też podmiot dają gwarancję rękojmi zachowania tajemnicy, zgodnie z przepisami o ochronie informacji niejawnych.  

Według przepisów ustawy Oin istotnym jest ważność wydanych dokumentów. Świadectwo potwierdzające zdolność do ochrony informacji niejawnych o klauzuli:

1. „ściśle tajne”– potwierdza zdolność do ochrony informacji niejawnych o klauzuli:
2. „ściśle tajne” – przez okres 5 lat od daty wystawienia,
3. „tajne” – przez okres 7 lat od daty wystawienia,
4. „poufne” – przez okres 10 lat od daty wystawienia;
5. „tajne” potwierdza zdolność do ochrony informacji niejawnych o klauzuli:
6. „tajne” – przez okres 7 lat od daty wystawienia,
7. „poufne” – przez okres 10 lat od daty wystawienia;
8. „poufne” potwierdza zdolność do ochrony informacji niejawnych o tej klauzuli przez okres 10 lat od daty wystawienia.

Powyższe terminy ważności dotyczą również wydanych poświadczeń bezpieczeństwa osobowego odpowiednio do danej klauzuli tajności.

Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 54 ustawy Oin w przypadku, gdy przedsiębiorca  zamierza wykonywać umowy z dostępem do informacji niejawnych o klauzuli „zastrzeżone”, świadectwo bezpieczeństwa przemysłowego nie jest wymagane, natomiast przedsiębiorca jest zobowiązany spełnić wymagania ustawy Oin dla informacji niejawnych o klauzuli „zastrzeżone”, z wyjątkiem wymogu zatrudnienia pełnomocnika ds. ochrony informacji niejawnych, ale  tylko w przypadku, gdy wykonuje umowy  związane z dostępem do tego rodzaju informacji z wyłączeniem możliwości ich przetwarzania  w użytkowanych przez niego obiektach. W pozostałych przypadkach musi zorganizować system ochrony informacji niejawnych, zgodnie z zapisami ustawy Oin  oraz  wydanymi  do niej aktami wykonawczymi.

Podsumowanie

Obecnie niestabilna sytuacja w regionie wschodnim a także narastające napięcia i konflikty na świecie, wymuszają podejmowanie działań mających na celu wzmacnianie gotowości obronnej państwa, co stanowi istotne wyzwanie dla dynamicznie rozwijającego się sektora obronnego. Realizacja zamówień w  tym sektorze  podlega nadzorowi ze strony państwa i wiąże się z rygorystycznymi  wymaganiami  prawnymi w stosunku do podmiotów ubiegających się o zawieranie kluczowych umów związanych  z dostarczaniem nowoczesnego sprzętu wojskowego, uzbrojenia czy realizowania usług serwisowych bądź prowadzenia prac badawczo-naukowych. Z uwagi na ich szczególny charakter  postępowania te często wiążą się z dostępem do informacji niejawnych i koniecznością  posiadania przez przedsiębiorcę zdolności do przetwarzania informacji niejawnych potwierdzonej świadectwem bezpieczeństwa przemysłowego, a także dysponowaniem pracownikami dającymi gwarancję zachowania tajemnicy potwierdzoną posiadaniem poświadczenia bezpieczeństwa osobowego.  

Agata Lasota-Jądrzak 

doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauk o bezpieczeństwie, ekspert ds. bezpieczeństwa informacji. Wieloletni praktyk w obszarze ochrony informacji niejawnych  i ochrony danych osobowych w strukturach służb mundurowych i biznesie, wykładowca akademicki. Obecnie realizuje zadania na stanowisku Pełnomocnika ds. Ochrony Informacji Niejawnych w podmiotach  sektora prywatnego w tym również należących do sektora obronnego. Więcej informacji.

Artykuł powstał w ramach realizacji projektu Centrum Rozwoju Małych i Średnich Przedsiębiorstw sfinansowanego ze środków Ministerstwa Rozwoju i Technologii.