Klauzule opcyjne w MŚP

Rozpoczynając przedsięwzięcie biznesowe najwięcej uwagi poświęcamy zagadnieniom związanym z udoskonaleniami pomysłu, pozyskiwaniem klientów, maksymalizacją zysków oraz rozwojem firmy poprzez pozyskiwanie nowych udziałowców. Z kolei zagadnienia związane z odejściem wspólników, wykupem przedsiębiorstwa, brakiem osiągnięcia oczekiwanych zwrotów w inwestycji często odchodzą na boczny plan. Tymczasem – zgodnie z danymi zaprezentowanymi w Raporcie o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce na 2025 r. – pierwszy rok działalności przeżywa w Polsce sześć na dziesięć firm[1].

Czyniąc zadość wchodzącym na rynek trendom w zakresie prewencyjnej (zamiast reakcyjnej) praktyki doradczej, w niniejszym artykule zaprezentujemy Państwu instytucję opcji, dzięki którym już na etapie rozpoczynania działalności będą mogli Państwo przeciwdziałać eskalacji konfliktów na wypadek konieczności wykupu udziałów wspólnika w spółce[2].

Definicja opcji

W literaturze spotkać można bardzo wiele prób zdefiniowania umów opcyjnych. Wynika to z relatywnie niedługiego okresu funkcjonowania mechanizmu opcji w polskich spółkach, niewielkiej świadomości prawnej w zakresie użycia klauzul opcyjnych przez małych i średnich  przedsiębiorców (MŚP) rozpoczynających działalność oraz braku utworzenia odrębnej kodeksowej regulacji dla umów opcyjnych.

Na potrzeby rozważań stosowania umów opcyjnych w umowach spółek w MŚP można założyć, że są to pewne szczególne mechanizmy prawne przewidujące zabezpieczenie interesów na wypadek wyjścia wspólnika ze spółki. Mechanizm ten zakłada zarówno wskazanie ceny „wykupu”, jak i określa sytuację, w której można skorzystać z opcji, a także ramy czasowe opcji.

W realiach polskiego prawa cywilnego umowy opcji konstruuje się w praktyce w oparciu o trzy zasadnicze rozwiązania[3].

Opcja może być oparta na umowie przedwstępnej nabycia udziałów lub w ramach konstrukcji warunkowej lub terminowej umowy sprzedaży. Oba rozwiązania wynikają z dwustronnego stosunku zobowiązaniowego, co w praktyce oznacza konieczność złożenia odpowiedniego oświadczenia woli przez zbywcę, tj. podmiot zobowiązany z opcji.

Z uwagi na tę zależność, w celu wzmocnienia pozycji prawnej nabywcy (uprawnionego z opcji) w klauzulach lub umowach opcyjnych przewiduje się dodatkowe instrumenty zabezpieczające, takie jak kara umowna na wypadek niepodjęcia wymaganych czynności w terminie albo działań zmierzających do udaremnienia wykonania opcji. Dalej idącym rozwiązaniem bywa udzielenie uprawnionemu nieodwołalnego pełnomocnictwa do zawarcia umowy przyrzeczonej lub do dokonania czynności niezbędnych dla sfinalizowania transakcji[4].

Oprócz wyżej wspomnianych dwóch rozwiązań, alternatywnie opcję można skonstruować poprzez wykorzystanie mechanizmu nieodwołalnej oferty zbycia udziałów (lub akcji). W tym ujęciu zobowiązany składa ofertę w taki sposób, aby w uzgodnionym zakresie pozostawała ona wiążąca, natomiast po jej doręczeniu to uprawniony uzyskuje faktyczną kontrolę nad decyzją, czy i kiedy doprowadzić do finalizacji transakcji. Skuteczne wykonanie opcji nie wymaga już podejmowania dalszych czynności ani składania kolejnych oświadczeń woli przez oferenta, ponieważ jego stanowisko zostało przesądzone w chwili złożenia oferty. Do zawarcia umowy sprzedaży dochodzi zatem w momencie, w którym składający ofertę otrzyma oświadczenie uprawnionego o jej przyjęciu.

Funkcje opcji

Sytuacje, w których uprzednie określenie ceny i warunków sprzedaży udziałów w spółce jest korzystne, obejmują liczne zdarzenia nie tylko o znaczeniu prawnym, ale i ekonomicznym, a także motywacyjnym. Katalog funkcji opcji może wyglądać następująco:

1) Umowa opcji umożliwia wspólnikom zakończenie współpracy na zasadach ustalonych na jej początku. Powyższe ma szczególne znaczenie w przypadku wystąpienia konfliktu między wspólnikami. W sytuacjach patowych spółka może stać się zakładnikiem wspólnika w ramach negocjacji oferty, zaś jego „przymusowe” wyłączenie odbywa się w ramach postępowania sądowego, co jest procesem kosztownym i czasochłonnym. Tymczasem każdy konflikt w spółce odbija się na bezcennym zaufaniu kontrahentów.

2) W przeciwieństwie do poprzedniego przykładu, umowy opcyjne mogą mieć funkcję zwiększenia zaangażowania wspólnika w spółce poprzez tworzenie na początku współpracy jasnych warunków nabywania przez niego udziałów. W tym przypadku rozwijająca się spółka może pozyskać kluczowego eksperta poprzez pozostawienie przed nim jasnych oczekiwań za z góry ustalone korzyści. W przeciwieństwie do innych mechanizmów – np. podwyższenia zakładu kapitałowego, które jest zależne od zgromadzenia wspólników – umowa opcyjna po spełnieniu zawartego w niej warunku (np. zawarcia konkretnej ilości umów o konkretnej wartości w odpowiednim czasie) umożliwia bezpośrednie wykonanie umowy sprzedaży udziałów. Podobne rozwiązanie jest powszechnie stosowane w dużych spółkach akcyjnych, gdzie wprowadzany jest motywacyjny program opcyjny dla pracowników – ESOP (ang. Employee Stock Option Plan)[5]. Warto wspomnieć, że przepisy polskiego prawa handlowego nie ograniczają zastosowania takiego rozwiązania w mniejszych podmiotach w tym w

3) A contrario w umowie opcyjnej można przewidzieć zmniejszenie zaangażowania kapitałowego wspólnika w spółce, co może być zachętą dla inwestorów chcących w bezpieczny sposób upłynnić swoją inwestycję. Kwestią istotną dla inwestorów spółek rozwijających się jest również wyzbycie się posiadanych udziałów w spółce upadającej, w celu uniknięcia długotrwałych procedur związanych z likwidacją spółki[6].

Powyższy katalog jest jedynie przykładem wykorzystania umów opcyjnych. Nie wyczerpuje on wszelkich indywidualnych potrzeb wspólników. Z uwagi na różne pozycje w spółce, odmienne branże, a także odmienne indywidualne predyspozycje biznesowe wspólników, umowy te mogą przybierać różne kształty i odpowiadać rozmaitym potrzebom.

Sposób ustalenia ceny opcji

Niezbędnym elementem opcji jest ustalenie ceny zbycia udziału. Bez wskazania wartości lub określenia mechanizmu jej ustalenia pozostałe postanowienia można uznać za nieważne.

Najprostszy wariant polega na wskazaniu w umowie opcji konkretnej kwoty. W praktyce często okazuje się to jednak niewystarczające, ponieważ między zawarciem umowy opcji a jej wykonaniem może upłynąć długi okres, a wartość spółki w tym czasie mogła ulec zmianom. Z tego powodu częściej spotyka się rozwiązanie polegające na określeniu w umowie podstaw do wyliczenia ceny, co jest dopuszczalne na gruncie art. 536 § 1 Kodeksu cywilnego. Takie podstawy muszą być ujęte na tyle jednoznacznie, aby w momencie wykonywania opcji możliwe było realne wyliczenie ceny według stabilnych i konkretnych kryteriów.

W praktyce stosuje się przede wszystkim formuły oparte na kryteriach obiektywnych (np. wynikach finansowych lub wartości aktywów), a także mechanizmy przewidujące oznaczenie ceny przez osobę trzecią (np. doradcę lub rzeczoznawcę), niekiedy z odesłaniem do określonej metody wyceny. Co do zasady kontrowersyjne jest natomiast pozostawienie jednej stronie swobody dowolnego ustalenia ceny, ponieważ może to prowadzić do nieakceptowalnej dysproporcji praw i obowiązków oraz ryzyka podważenia ważności transakcji. W konsekwencji bezpieczniejsze jest oparcie ceny na obiektywnych parametrach albo na niezależnej wycenie[7].

Umowy opcji w polskim obrocie prawnym

Opcje udziałowe w praktyce obrotu występują najczęściej w trzech podstawowych postaciach:

1) opcji kupna (call),

2) opcji sprzedaży (put) oraz

3) opcji mieszanej (buy-sell).

Każda z tych konstrukcji polega na przyznaniu jednej stronie (uprawnionemu) prawa do jednostronnego uruchomienia transakcji dotyczącej określonego pakietu udziałów lub akcji, na warunkach wcześniej określonych w umowie, w szczególności co do ceny i czasu wykonania.

Opcja kupna (call option) – przyznaje uprawnionemu prawo żądania, aby zobowiązany sprzedał mu określony pakiet udziałów (lub akcji) po ustalonej cenie i w oznaczonym terminie, ewentualnie po spełnieniu uzgodnionych warunków (np. osiągnięciu określonych rezultatów). Konstrukcja ta bywa wykorzystywana zarówno do przejęcia kontroli nad spółką przez inwestora, jak i do wykupienia udziałów inwestora przez pozostałych wspólników, którzy wnoszą do spółki przede wszystkim know-how.

Opcja sprzedaży (put option) – daje uprawnionemu prawo domagania się od zobowiązanego, aby ten odkupił od niego wskazany pakiet udziałów (lub akcji) za cenę określoną w umowie oraz w oznaczonym czasie. W praktyce mechanizm ten służy przede wszystkim zapewnieniu względnie prostego wyjścia ze spółki albo stopniowego ograniczenia zaangażowania kapitałowego, zwłaszcza gdy nie został osiągnięty zakładany cel przedsięwzięcia, z tego względu opcja put jest typowo oferowana inwestorom finansującym spółkę.

Opcja mieszana (buy-sell) – stanowi połączenie opcji kupna i sprzedaży, umożliwiając uprawnionemu, według jego wyboru, żądanie albo odkupienia jego udziałów przez drugą stronę, albo sprzedaży na jego rzecz udziałów (lub akcji) należących do zobowiązanego, na z góry ustalonych warunkach i w uzgodnionym czasie. Konstrukcja ta zwiększa elastyczność zarządzania pakietem udziałowym, ponieważ pozwala dostosować kierunek transakcji (kupno lub sprzedaż) do sytuacji rynkowej oraz efektów działalności spółki.

Klauzule ochronne w polskim obrocie prawnym

Tag along i drag along odnoszą się bezpośrednio do sprzedaży udziałów na rzecz inwestora zewnętrznego. Ich celem jest ukształtowanie zasad uczestnictwa pozostałych wspólników w takiej transakcji, w szczególności poprzez umożliwienie „przyłączenia się” do zbycia albo „przymuszenia” do sprzedaży

1) Klauzula tag along

Klauzula tag along znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy określony wspólnik (dowolny albo wskazany w umowie) zamierza zbyć swoje udziały lub akcje na rzecz podmiotu trzeciego. W takim przypadku pozostali wspólnicy objęci klauzulą uzyskują uprawnienie do „przyłączenia się” do planowanej transakcji, tj. mogą żądać, aby zbywca doprowadził do tego, że nabywca odkupi od nich – co do zasady proporcjonalnie – także część ich praw udziałowych. Mechanizm ten pełni funkcję ochronną, ponieważ ogranicza ryzyko pozostania w spółce z nowym inwestorem, którego wejście nastąpiłoby bez możliwości równoległego „wyjścia” wspólników mniejszościowych. Z tego względu tag along określa się mianem prawa przyłączenia się do zbycia jednostek uczestnictwa.

Konstrukcyjnie tag along opiera się na modelu zobowiązania, w którym sprzedający zobowiązuje się wobec pozostałych wspólników do zapewnienia określonego zachowania osoby trzeciej, tj. nabywcy. W praktyce odpowiada to schematowi z art. 391 k.c., przewidującemu odpowiedzialność podmiotu przyrzekającego za szkodę wynikłą z tego, że osoba trzecia odmówi zaciągnięcia zobowiązania albo nie spełni świadczenia. Jednocześnie, w zależności od celu wprowadzenia klauzuli, możliwe jest ukształtowanie jej treści w sposób wyłączający uprawnienie sprzedającego do „zastępczego” odkupienia udziałów od wspólników korzystających z tag along, co w określonych konfiguracjach może lepiej realizować interes ochronny pozostałych wspólników.

2) Klauzula drag along

Klauzula drag along działa w układzie odwrotnym niż tag along, ponieważ inicjatywa i instrumenty oddziaływania koncentrują się po stronie wspólnika zbywającego. Wspólnik ten może żądać od pozostałych udziałowców, aby przyłączyli się do transakcji i sprzedali swoje udziały lub akcje na rzecz wskazanego nabywcy, na warunkach określonych w klauzuli. Z tego powodu drag along określa się również jako prawo przymuszenia do sprzedaży albo prawo żądania przyłączenia się do zbycia jednostek uczestnictwa.

Funkcjonalnie drag along służy temu, aby umożliwić sprzedającemu zaoferowanie inwestorowi większego pakietu praw udziałowych niż ten, którym dysponuje samodzielnie, co z reguły zwiększa atrakcyjność transakcji oraz ułatwia jej domknięcie. Podstawą konstrukcyjną tej klauzuli jest zobowiązanie do spełnienia świadczenia na rzecz osoby trzeciej, odpowiadające schematowi z art. 393 k.c. W takim ujęciu pozostali wspólnicy występują jako dłużnicy zobowiązani do zbycia udziałów lub akcji, natomiast nabywca – jako osoba trzecia – może, przy braku odmiennych postanowień, żądać spełnienia świadczenia bezpośrednio od zobowiązanych wspólników, tj. zawarcia umowy sprzedaży praw udziałowych.

Podsumowanie

Mechanizmy opcyjne oraz klauzule tag along i drag along stanowią praktyczne narzędzia porządkujące obrót udziałami w spółkach kapitałowych, zwłaszcza w realiach MŚP, gdzie konflikty wspólników oraz zmiany właścicielskie mogą szybko przełożyć się na destabilizację operacyjną i utratę zaufania rynkowego. Wprowadzenie tych postanowień na etapie rozpoczęcia współpracy pozwala z wyprzedzeniem uregulować scenariusze „wyjścia” ze spółki oraz sprzedaży udziałów, ograniczając potrzebę prowadzenia doraźnych, kosztownych negocjacji w sytuacji kryzysowej.

Opisane instrumenty wpisują się w podejście prewencyjne do zarządzania relacjami wspólników – nie eliminują one ryzyk biznesowych, ale pozwalają je wcześniej zidentyfikować i proceduralnie „oswoić” poprzez jasne reguły działania na wypadek sporu, braku realizacji celów inwestycji albo sprzedaży spółki. Z perspektywy praktycznej kluczowe jest jednak każdorazowe dostosowanie treści klauzul do struktury właścicielskiej, roli wspólników oraz celu inwestycji, tak aby mechanizmy te stanowiły realne wsparcie dla spółki, a nie jedynie formalne postanowienie umowne.

 Źródła:

1. Gębusia I., Rozporządzanie udziałami spółki z o.o. w przypadku zawarcia umowyopcyjnej – glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 11.03.2016 r., I CSK 161/15, „Glosa” 2018/3.
2. Jasiński K., Klauzula drag-along – podejście alternatywne, „Przegląd Prawa Handlowego” 2021/5.
3. Klaudia Borkowska, Stosowanie klauzul drag along (prawo przyciągnięcia) oraz tag along (prawo przyłączenia) [w:] M. Sieradzka, Klauzule w umowie inwestycyjnej w start-upie, Warszawa 2025.
4. Krzysztof Stelmach, Klauzule opcyjne put oraz call, [w:] M. Sieradzka, Klauzule w umowie inwestycyjnej w start-upie, Warszawa 2025.
5. Koralewski, Klauzule opcyjne w umowachspółek kapitałowych, ABC.
6. Mazur P., Klauzule drag-along jako umowyprzedwstępne na rzecz osób trzecich, „Przegląd Prawa Handlowego” 2020/12.
7. Radwański Z., Olejniczak A., Prawo cywilne, Warszawa 2023.
8. Szlęzak A. [w:] A. Szlęzak, P. Mazur, Wybrane umowyw transakcjach mergers & acquisitions (share deals) w świetle KC i KSH, Warszawa 2022.
9. Szlęzak A., Klauzula drag along – dyskusji ciąg dalszy, „Przegląd Prawa Handlowego” 2021/7.
10. Szlęzak A.,Klauzula drag along i tag along – głos w dyskusji, „Przegląd Prawa Handlowego” 2021/3.

dr Patryk Patoleta
główny specjalista w Departamencie Wsparcia Przedsiębiorczości Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości oraz Ekspert ds. prawnych w Enterprise Europe Network Central Poland. Na co dzień odpowiedzialny za doradztwo prawne przedsiębiorcom z sektora MŚP.  

[1] Raport o stanie sektora… 

[2] Z uwagi na popularnonaukowy charakter artykułu przyjęliśmy w nim pewne uproszczenia w odniesieniu do języka prawniczego. W związku z powyższym mówiąc o spółkach mamy na myśli spółki kapitałowe, czyli spółki z ograniczona odpowiedzialnością (sp. z o. o.) oraz spółki akcyjne (S.A.), bez wyszczególnienia Prostych Spółek Akcyjnych (PSA), zaś mówiąc o wspólnikach przyjmuje się zarówno wspólników spółki z o.o. jak i akcjonariuszy S.A. itd.

[3] M. Koralewski, Klauzule opcyjne w umowach spółek kapitałowych, ABC.

[4] Ibidem.

[5] Więcej na ten temat

[6] P. Plesiński, Umowa opcji call i put w transakcjach fuzji i przejęć, Warszawa 2024, s. 43-44.

[7] P. Plesiński, 3.3. Kształtowanie w umowie opcji podstaw do ustalenia ceny sprzedaży praw udziałowych [w:] Umowa opcji call i put w transakcjach fuzji i przejęć, Warszawa 2024.