Jak marnować mniej żywności – nowelizacja dyrektywy 2008/98/WE

Nowelizacja Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/1892 z dnia 10 września 2025 r. stanowi interwencję mającą na celu systemowe ograniczenie ilości odpadów w Unii Europejskiej. Dyrektywa wpisuje się bezpośrednio w szerszy kontekst realizacji założeń Europejskiego Zielonego Ładu oraz nowego Planu działania dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym (CEAP). Parlament Europejski i Rada (UE) dostrzegając potrzebę bardziej zrównoważonego wykorzystania zasobów, zdecydowały się wzmocnić instrumenty prawne w obszarze zapobiegania powstawaniu odpadów oraz ich właściwego gospodarowania.

Szczególne znaczenie nadano sektorowi spożywczemu, który należy do najbardziej zasobochłonnych w Unii Europejskiej (zajmuje pierwsze miejsce). W skali Unii Europejskiej powstaje około 60 mln ton odpadów żywnościowych rocznie[1].

W Polsce, produkujemy około 5 mln ton odpadków żywnościowych rocznie. Najwięcej marnujemy na poziomie indywidualnych gospodarstw domowych. Choć żywność znika na każdym etapie łańcucha: od produkcji, przez przetwórstwo i dystrybucję, aż po końcową konsumpcję, to właśnie konsumenci odpowiadają za około 60% całkowitych strat, czyli około 3 mln ton. Oznacza to, że rocznie Polacy marnują 126 kg żywności w przeliczeniu na jednego Polaka[2].

Z tego względu konieczne stało się wprowadzenie bardziej skonkretyzowanych i jednolitych na poziomie całej Unii Europejskiej ram prawnych, które umożliwią państwom członkowskim podejmowanie spójnych działań naprawczych.

Dyrektywa weszła w życie 16 października 2025 r. i nałożyła na państwa członkowskie Unii Europejskiej obowiązek wprowadzenia jego przepisów do prawa krajowego najpóźniej do 17 czerwca 2027 r.

Motywacje przyjęcia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/1892

Przyjęcie Dyrektywy 2025/1892 wynika z zaangażowania Unii Europejskiej w realizację zobowiązań globalnych oraz z dostrzeżonych luk w efektywnym gospodarowaniu odpadami. Kluczową motywacją jest potrzeba osiągnięcia celu wyznaczonego w zadaniu 12.3 Agendy ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju. Zakłada ono zmniejszenie o połowę globalnej ilości odpadów żywności przypadającej na mieszkańca do 2030 r. na poziomie handlu detalicznego i konsumentów, a także ograniczenie strat w całym łańcuchu produkcji i dostaw.

Pomimo podejmowanych działań i rosnącej świadomości społecznej, ilość odpadów żywności nie spada w tempie pozwalającym realnie zbliżyć się do realizacji zadania 12.3. Z tego powodu uznano, że konieczne jest wzmocnienie środków stosowanych przez państwa członkowskie i zapewnienie bardziej systemowego podejścia opartego na cyklu życia produktów spożywczych.

Dyrektywa realizuje także założenia unijnej hierarchii postępowania z odpadami, w której nadrzędną zasadą pozostaje zapobieganie ich powstawaniu.

Podstawowe obowiązki w zakresie zapobiegania powstania odpadów – art. 9a Dyrektywy

Do Dyrektywy wprowadzono nowy przepis art. 9a, który szczegółowo określa prawnie wiążące środki prewencyjne. Nakłada on na państwa członkowskie ogólny obowiązek podjęcia odpowiednich środków w celu zapobiegania powstawaniu odpadów żywności. Obowiązek ten dotyczy całego łańcucha dostaw żywności, obejmując wszystkie jego etapy: produkcję podstawową, przetwórstwo i wytwórstwo, sprzedaż detaliczną, inną dystrybucję żywności, restauracje i usługi gastronomiczne, a także gospodarstwa domowe.

Państwa członkowskie muszą również zapewnić, aby wszystkie odpowiednie podmioty w łańcuchu dostaw żywności były zaangażowane w działania prewencyjne, proporcjonalnie do ich możliwości i roli, ze szczególnym naciskiem na zapobieganie nieproporcjonalnemu wpływowi na małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP).

Środki te muszą obejmować pięć kluczowych obszarów interwencji:

1. Interwencje na rzecz zmiany zachowań i kampanie informacyjne: Państwa członkowskie mają obowiązek opracowywania i wspierania interwencji na rzecz zmiany zachowań mających na celu faktyczne ograniczenie powstawania odpadów żywności. Działania te muszą iść dalej niż dotychczasowe kampanie, które koncentrowały się głównie na zwiększaniu świadomości, a nie na wspieraniu rzeczywistej zmiany zachowań. Konieczne jest, aby interwencje te były dostosowane do konkretnych sytuacji i potrzeb w państwach członkowskich oraz w pełni zintegrowane z krajowymi programami zapobiegania powstawaniu odpadów żywności.
2. Optymalizacja łańcucha dostaw: Należy prowadzić działania mające na celu określanie i eliminowanie powodów nieefektywności w funkcjonowaniu łańcucha dostaw żywności. Kluczowe jest wspieranie współpracy między wszystkimi podmiotami, przy jednoczesnym zapewnieniu sprawiedliwego podziału kosztów i korzyści wynikających ze środków zapobiegawczych. Może to obejmować przeciwdziałanie praktykom rynkowym, które generują odpady żywności.
3. Priorytetyzacja darowizn i redystrybucji: Obowiązuje konieczność zachęcania do dokonywania darowizn żywności i do innych form redystrybucji żywności do spożycia przez ludzi. Przepis ten wprowadza hierarchię przeznaczenia żywności, w której spożycie przez ludzi ma priorytet nad wykorzystywaniem jej jako paszy dla zwierząt oraz przetwarzaniem jej na produkty niespożywcze. Państwa członkowskie, po konsultacji z bankami żywności i innymi organizacjami redystrybucji, muszą podjąć środki w celu zapewnienia, aby podmioty gospodarcze odgrywające znaczącą rolę w łańcuchu dostaw proponowały bankom żywności zawieranie umów dotyczących darowizn niesprzedanej żywności, która nadaje się do spożycia przez ludzi, przy założeniu rozsądnego kosztu dla tych podmiotów.
4. Wsparcie dla MŚP i sektora społecznego: Państwa członkowskie mają wspierać szkolenia i rozwój umiejętności, a także ułatwiać dostęp do możliwości finansowania, szczególnie dla małych i średnich przedsiębiorstw oraz podmiotów gospodarki społecznej. Działania te są konieczne, aby umożliwić tym podmiotom skuteczne uczestnictwo w zapobieganiu marnowaniu żywności, jednocześnie zapobiegając nieproporcjonalnemu obciążeniu administracyjnemu.
5. Innowacje technologiczne: 9a wymaga wspierania i promowania innowacji i rozwiązań technologicznych, które przyczyniają się do zapobiegania powstawaniu odpadów żywności. Może to obejmować promowanie rozwiązań, takich jak opakowania aktywne, które mogą wydłużać okres przechowywania lub poprawiać stan zapakowanej żywności, a także przyjazne dla użytkownika narzędzia informacyjne, które są zgodne z Rozporządzeniem (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności.

Oprócz wprowadzenia środków, państwa członkowskie są zobowiązane do monitorowania i oceny wdrażania środków zapobiegających powstawaniu odpadów żywności, w tym zgodności z wiążącymi celami redukcyjnymi (art. 9a ust. 4).

Cele redukcyjne i ramy czasowe zobowiązań

Wprowadzone przez Dyrektywę prawnie wiążące cele ilościowe w zakresie redukcji marnowania żywności stanowią kluczowy element nowej polityki dotyczącej zmniejszenia ilości marnowanej żywności na terenie Unii Europejskiej. Celem jest wyraźne przyspieszenie działań w sektorze spożywczym, co bezpośrednio wiąże się z realizacją w/w zadania 12.3, zakładającego zmniejszenie o połowę globalnej ilości odpadów żywności na mieszkańca do 2030 roku na poziomie detalicznym i konsumenckim. Państwa członkowskie mają obowiązek podjęcia niezbędnych i odpowiednich działań, aby osiągnąć cele redukcji odpadów żywności do dnia 31 grudnia 2030 r.

Ustanowiono dwa odrębne cele ilościowe, skierowane do dwóch odmiennych etapów łańcucha wartości żywności. Wynika to z faktu, że ograniczenie odpadów na etapie produkcji oraz na etapie konsumpcji wymaga innych instrumentów i metod działania.

W sektorze przetwórstwa i wytwórstwa żywności określono cel redukcji na poziomie 10% w stosunku do rocznej średniej ilości odpadów żywności w okresie referencyjnym. Skupia się on na podnoszeniu efektywności procesów przemysłowych na wczesnym etapie produkcji.

Z kolei sektor konsumpcji obejmujący sprzedaż detaliczną, inne formy dystrybucji żywności, restauracje, usługi gastronomiczne oraz gospodarstwa domowe musi osiągnąć bardziej ambitny poziom redukcji, wynoszący 30% w przeliczeniu na mieszkańca per capita. Ustanowienie jednego wspólnego celu dla etapu dystrybucji i dla etapu konsumpcji pozwala uniknąć nadmiernej złożoności, a jednocześnie uwzględnia silne powiązanie tych faz, w tym wpływ praktyk detalicznych na zachowania konsumentów. Zastosowanie wskaźnika per capita ma także odzwierciedlać wpływ zmian demograficznych na poziom powstawania odpadów.

Kluczową rolę odgrywa ustalenie okresu referencyjnego, którym jest roczna średnia ilość odpadów żywności z lat 2021–2023. Lata te były okresem z dużą zmiennością rynkową i społeczną, między innymi z powodu skutków pandemii COVID-19. Dlatego państwa członkowskie muszą stosować wspólną metodykę oraz minimalne wymogi jakościowe zapewniające jednolity pomiar poziomów odpadów. Dyrektywa dopuszcza jednak możliwość oparcia się na danych z roku 2020 lub lat wcześniejszych, o ile zostały one zebrane metodami porównywalnymi do metodyki Unii Europejskiej. Państwo członkowskie planujące wybór wcześniejszego roku odniesienia musi poinformować o tym Komisję i pozostałe państwa członkowskie do 17 kwietnia 2027 r. W przypadku danych sprzed 2020 r. konieczne jest także ich publiczne udostępnienie wraz z opisem metody pomiaru. Jeżeli Komisja uzna, że dane nie spełniają wymaganych kryteriów, może nakazać zastosowanie średniej z lat 2021–2023, roku 2020 lub innego roku wcześniejszego niż 2020.

Aby ułatwić państwom członkowskim realizację celu 30% per capita, Komisja Europejska przyjmie akty wykonawcze ustanawiające współczynnik korygujący dla turystyki. Wynika to z faktu, że turyści nie są uwzględniani w liczbie ludności. Współczynnik ma odzwierciedlać zmiany przepływów turystycznych w stosunku do okresu odniesienia i ma zostać przyjęty do 17 października 2027 r. Państwa o dużym natężeniu ruchu turystycznego będą mogły dokładniej określić swoje zobowiązania dopiero po jego przyjęciu.

Warto podkreślić, że obowiązujące obecnie cele redukcyjne mają charakter minimalny i są jedynie elementem etapowego dochodzenia do pełnej realizacji globalnych zobowiązań. Dyrektywa przewiduje mechanizm rewizji. Komisja Europejska przeprowadzi kompleksowy przegląd celów do 31 grudnia 2027 r. Będzie on obejmował ocenę postępów państw członkowskich oraz analizę, czy konieczne jest modyfikowanie celów, objęcie nimi kolejnych etapów łańcucha dostaw żywności albo ustanowienie nowych, prawnie wiążących celów do 2035 r. W ramach przeglądu oceniona zostanie również skala i przyczyny powstawania odpadów żywności oraz strat żywności na etapie produkcji podstawowej, a także wpływ zmian w poziomie produkcji na możliwość realizacji celu dla przetwórstwa.

Dyrektywa przewiduje ponadto rozszerzenie systemu wczesnego ostrzegania, obowiązującego od 2018 r., tak aby objął cele dotyczące ograniczenia powstawania odpadów żywności. Oznacza to, że państwa członkowskie będą otrzymywać sygnały o ryzyku niewywiązania się z obowiązków jeszcze przed upływem terminów redukcji. W praktyce przedsiębiorstwa powinny już teraz uwzględniać możliwość zaostrzenia wymogów w kolejnych latach. Przegląd w 2027 r. wskazuje wyraźnie, że obecne cele są jedynie punktem wyjścia do głębszej transformacji.

Organy koordynujące, czyli co wprowadza art. 29a Dyrektywy?

Wprowadzony w Dyrektywie art. 29a nakłada na każde państwo członkowskie obowiązek wyznaczenia właściwych organów odpowiedzialnych za ogólną koordynację środków mających na celu zapobieganie powstawaniu odpadów żywności. Środki te są określone w art. 9a ust. 1 i mają być wdrożone z myślą o osiągnięciu celów redukcyjnych określonych w art. 9a ust. 4, czyli redukcji marnowania żywności do 2030 r. (10% i 30%).

Konieczność ustanowienia takiego organu koordynującego wynika z uznania, że dla zapewnienia skutecznej koordynacji działań, które doprowadzą do zmian i pozwolą osiągnąć wyznaczone cele, niezbędne są jasne zasady rozliczalności i zarządzania w odniesieniu do środków zapobiegania powstawaniu odpadów żywności. Proces ten jest szczególnie ważny, ponieważ plan działania jest wspólny dla organów wielu państw członkowskich, a w walkę z marnotrawieniem żywności zaangażowanych jest wiele różnych zainteresowanych stron.

Państwa członkowskie mają obowiązek poinformować Komisję o wyznaczeniu tego właściwego organu do dnia 17 stycznia 2026 r.. Następnie Komisja ma za zadanie opublikować te informacje na odpowiedniej stronie internetowej, co ma ułatwić przejrzystość i koordynację na poziomie Unii.

W kontekście szerszego zarządzania, Art. 29a ust. 1 wymaga również, aby państwa członkowskie dokonały oceny i dostosowania swoich programów zapobiegania powstawaniu odpadów żywności do dnia 17 października 2027 r., tak aby programy te zawierały środki z Art. 9a ust. 1 i uwzględniały cele redukcyjne.

Co oznacza nowelizacja Dyrektywy 2008/98/WE w praktyce?

Nowelizacja Dyrektywy 2008/98/WE, wprowadzona Dyrektywą (UE) 2025/1892, stanowi jedno z najbardziej skonkretyzowanych działań ukierunkowanych na realne ograniczenie marnowania żywności w skali całej Unii Europejskiej.

Unia Europejska nie ogranicza się już jedynie do deklaracji politycznych – celem jest przekształcenie dotychczasowych, często rozproszonych obowiązków w jednolity system działań, który faktycznie doprowadzi do zmniejszenia ilości żywności trafiającej do odpadów. Dlatego regulacja obejmuje wszystkich uczestników łańcucha wartości: od producentów żywności, przez zakłady przetwórcze i dystrybutorów, po handel detaliczny, gastronomię oraz odbiorców końcowych. Obowiązki nałożone przez dyrektywę mają więc charakter kompleksowy, dotyczą zarówno organizacji procesów produkcyjnych, eliminowania nieefektywności logistycznych, jak i promowania prokonsumenckich wzorów zachowań opartych na odpowiedzialnym użytkowaniu żywności.

Państwa członkowskie Unii Europejskiej zobowiązano do opracowania i wdrożenia szerokiego zestawu działań prewencyjnych, obejmujących kampanie edukacyjne, usprawnienia administracyjne, wsparcie technologiczne oraz tworzenie warunków dla redystrybucji nadwyżek. Celem tych rozwiązań jest to, aby ograniczenie marnotrawstwa przestało być incydentalnym działaniem i stało się trwałym elementem polityki publicznej, zauważalnym przede wszystkim w mierzalnym spadku rocznej ilości wyrzucanego jedzenia. Innymi słowy, chodzi o to, aby europejskie społeczeństwa w końcu realnie marnowały mniej żywności w każdym roku, a nie jedynie deklarowały taką wolę.

W praktyce dyrektywa jest więc narzędziem, które ma zmienić codzienne nawyki, procedury i modele działania w całej Unii Europejskiej, tak aby efekty były odczuwalne zarówno gospodarczo, jak i środowiskowo. W dłuższej perspektywie przepisy te mogą również wymusić modernizację infrastruktury magazynowej, rozwinięcie nowych form współpracy między przedsiębiorcami oraz upowszechnienie technologii pozwalających lepiej monitorować stan produktów.

Przemysław Magaczewski

Agnieszka Sobota

Sandra Marek

radcy prawni Przemysław Magaczewski i Agnieszka Sobota są partnerami zarządzającymi Kancelarii KTW.Legal Medaj Sobota Drząszcz Magaczewski Radcowie Prawni sp.p. (KTW.Legal). Sandra Marek asystentką radców w tej Kancelarii. KTW.Legal specjalizuje się w doradztwie prawnym dla przedsiębiorców, zarówno polskich jak i klientów zagranicznych. Główne obszary działalności Kancelarii to transakcje M&A i pozostałe kwestie korporacyjne, prawo pracy, nowe technologie w tym zagadnienia dotyczące AI i zabezpieczenia danych oraz prawo konkurencji. Kancelaria implementuje i wdraża w firmach procedury między innymi RODO, ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa jak i procedury zgodności z prawem konkurencji.

[1] Więcej na ten temat 

[2] Więcej na ten temat